سه گنبد ارومیه، والاترین نمونه برج مقبره ایران

  •  17:09 1395/09/20
  • 24 بازدید
بنای سه گنبد، زمانی در جنوب شرقی شهر ارومیه واقع شده بوداین بنا آرامگاه بوده و در سال ۵۸۰ قمری در جنوب شرقی ارومیه ساخته شد. که اکنون به علت گسترش شهر در داخل شهر قرار گرفته است. تا قرن نوزدهم به این اثر توجهی نشده بود و برای اولین بار در سال ۱۸۵۲ میلادی از طرف نخانیکوف به دنیای هنر شناسانده شد. برای بهتر شناختن این بنای باارزش در ارومیه با GMT همراه باشید.
HotelGMT

 اطلاعات جغرافیایی

ارومیه  یکی از کلان شهرها ی ایران، مرکز استان آذربایجان غربی و شهرستان ارومیه در شمال غربی ایران که در منطقه  آذربایجان  واقع شده است. این شهر طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ با ۶۶۷٬۴۹۹ نفر جمعیت، دهمین شهر پرجمعیت ایران و دومین شهر پرجمعیت منطقه شمال‌ غرب ایران به شمار می‌آید. ارومیه با ۱۳۳۲ متر ارتفاع در غرب دریاچه ارومیه، در دامنه کوه سیرو و در میان دشت ارومیه قرار گرفته است. هوای ارومیه در تابستان نسبتا گرم و در زمستان سرد است.

جا نمایی ارومیه بر روی نقشه

جانمایی ارومیه روی نقشه 

جا نمایی ارومیه بر روی نقشه

سه گنبد

اطلاعات تاریخی

سه‌گنبد نام تپه‌ای در جنوب شرقی شهر ارومیه مرکز استان آذربایجان غربی است، این بنا آرامگاه بود و در سال ۵۸۰ قمری در جنوب شرقی ارومیه ساخته شد. مقبره یا برج آجری سه گنبد متعلق به قرن ششم هجری بوده و در مدخل بنا سه کتیبه به خط کوفی باقی‌ مانده است. برخی از مورخین عقیده دارند که این بنا به جای آتشکده‌ای از دوره ساسانی احداث شده است، ولی هیچ‌گونه سند معتبری مبنی بر صحت ادعای خود ندارند. از سوی دیگر در مدخل بنا سه کتیبه موجود است که  از سنگ تراشیده شده و در پایان کتیبه، محرم سال ۵۸۰ هجری خوانده می‌شود. از این رو شاید بتوان مقبره یا برج آجری سه گنبد را متعلق به قرن ششم هجری دانست. طبق این کتیبه، این بنا به دستور یکی از امرای سلجوقی به نام شیث قاطه المظفری ساخته شده است. از نظر معماری این بنا با مقبره‌های قرن ششم هجری قمری بخصوص مراغه و سایر مقبره‌های دوره سلجوقی شباهت فراوانی دارد.

برج سه گنبد اورمیه

 تصویر برج سه گنبد
برج سه گنبد اورمیه 
عکسی از برج سه گنبد ارومیه

اطلاعات معماری 

بنای تاریخی سه گنبد عبارت است از سکوی بلندی که به شکل استوانه و مدور ساخته شده است. قطر بنا ۵ متر و ارتفاع آن ۱۳ متر است. ساختمان فعلی دو طبقه است و در چهار سمت آن دریچه‌هایی وجود دارند. طبقه اول به نام سردابه خوانده می‌شود که دارای پوششی قوس‌دار است و بدین وسیله از طبقه دوم مجزا می‌شود. درب کوچک طبقه اول ۱ متر و ۷۰ سانت ارتفاع دارد. طبقه دوم که اتاق مقبره خوانده می‌شود، دارای دری به ارتفاع دو و نیم متر است. به عبارت دیگر، بنای استوانه‌ای شکل مدور دارای دخمه‌ای است که قسمت فوقانی آن را به وسیله آجر تبدیل به بنایی شامل اتاق مقبره کرده‌اند و مدخل آن در یک قالب معماری پر نقش و نگار محاط و در بدنه استوانه‌ای برج تعبیه شده است؛ درگاه ورودی آن در میان طاق‌های سطحی واقع شده و از لحاظ معماری زینت خاصی به آن بخشیده است. سقف اصلی گنبد و دیوارهای آن تماما سالم و پابرجا است. طبقه دوم بنا مانند سایر مقادیر دوره سلجوقی روی سردابه احداث شده است. تزئینات سر در ورودی مقبره در نوع خود کم نظیر است و به صورت قطعات سنگ و گچ با نقوش هندسی و کتیبه به خط کوفی تزئین شده است. مصالح قسمت‌های تحتانی بنا تا ارتفاع حدود ۳.۶ متر از سنگ‌های تراش خاکستری رنگ ساخته شده و از این قسمت به بالا تمام مصالح بنا از آجرهای چهار گوش است. این اثر مربوط به قرن ۶ هجری قمری است و در ارومیه، خیابان استاد برزگر واقع شده و در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۱۴ با شماره ثبت۲۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی به ثبت رسیده است. 

معماری خارج مقبره 

نقشه اصلی برج دایره شکل است که قسمت جلو خان آن به شکل قابی مستطیل در بدنه‌ی استوانه‌ای برج اضافه شده است. این مقبره به شکل گنبدهای مراغه، مرکب از سکوی سنگی بلندی است حاوی یک دخمه که در بالای آن بنایی آجری برآورده‌اند که شامل اتاق مقبره است. مدخل آن در سمت شمال مثل بقعه مدور مراغه، محاط در یک قاب پرنقش و نگار است که در بدنه استوانه‌ای شکل برج تعبیه شده است. درگاه ورودی در میان طاق‌نمای مسطحی واقع شده که قاب مستطیل مذکور بر آن احاطه دارد. سه کتیبه‌ی کوفی روی در ورودی برج قرار دارد که قسمت فوقانی آن را مقرنس کاری ساده و سه ردیفه‌ای مزین می‌کند. یكی بلافاصله بالای در، دیگری بالای طاق نما و سومی بر چهار چوب مستطیل. آخرین كتیبه با این عبارت تمام می شود: فی شهر محرّم ثمانین و خمسمائة.

معماری خارجی برج سه گنبد

 نمایی از روبه روی معماری خارجی برج مقبره سه گنبد

نمایی از پشت برج مقبره سه گنبد

 نمایی از پشت برج مقبره سه گنبد 

معماری داخل برج:

نقشه داخلی دخمه و اتاق مقبره مربع شکل است که معمار با مهارتی خاص در برجی استوانه‌ای، این اتاق مربع شکل را تعبیه و مجددا این اتاق را با تدابیر معماری به دایره تبدیل و آنگاه گنبد را برآن برافراشته است. دیوار اتاق مقبره با طاق نماهای هلالی تیز و کاربندی و قرنیه‌های مقرنس دار در کنج‌ها تزیین شده است. سقف این اتاق قبه‌ای شکل و طرز چیدن آجرهای آن حلقوی و به حالت تک مرکزی است. کف اتاق مقبــره در داخل دخمه زیرین فروریخته و تنها در اطراف، بقـایای مختصـری از آن موجود است. دخمـه با طاق‌های هـلالی آجــری پوشیده شده بود، زیرا پایه‌ی طاق‌ها در اطراف دیده می‌شوند. کف دخمه با طرح‌های زیبای هندسی از آجر مفروش است و ارتفاع این دخمه به خاطر خراب شدن سقف آن به درستی معلوم نیست اما مطابق اندازه گیری انجام شده تقریبا می‌توان بلندی این دخمه را ۵/۱ متر دانست. حال اگر اين اختلاف را مانند مراغه و نخجوان با كاشی مجسم نكرده‌اند، دلیل اين بود كه در اروميه وسايل كار نداشته‌اند.

تصویر از گنبد داخلی برج سه گنبد اورمیه

تصویر از گنبد داخلی برج سه گنبد ارومیه

نکته‌ی مهم هنری این بنا گذشته از گنبد رفیع و مقرنس كاری كه در حدود ۹ متر ارتفاع دارد، رنگ آمیزی و تزئینات سنگی است كه جلوه خاص به این بنا داده است. ساختمان فعلی دو طبقه است و در چهار سمت آن دریچه‌هایی وجود دارد. طبقه اول به نام سردابه كه دارای پوشش قوس‌دار است و بدین وسیله از طبقه دوم مجزا می‌شود. در كوچک طبقه اول ۷۰/۱ متر ارتفاع دارد.

طبقه دوم كه اتاق مقبره خوانده می‌شود، دارای دری به ارتفاع۵۰/۲ متر است. به عبارت دیگر، بنای استوانه‌ای شكل مدور دارای دخمه‌ای است كه قسمت فوقانی آن را با  آجر تبدیل به بنایی شامل اطاق مقبره كرده‌اند و مدخل آن در یک قالب معماری پرنقش و نگار محاط شده و در بدنه استوانه‌ای برج تعبیه و درگاه ورودی آن در میان طاق‌های سطحی واقع شده و از لحاظ معماری زینت خاصی به آن بخشیده است. مصالح قسمت تحتانی و پایین از سنگ و قسمت فوقانی آن از آجر است. سه گنبد در زمینی ساخته شده كه اطرافش را قبور زیادی اشغال کرده است  و احتمالا زمین مزبور صحن آن بوده كه عده‌ای را پس از مرگ به لحاظ قدسیت محل در آنجا دفن كرده‌اند. دراین صورت قبوری كه در صحن مزبور وجود دارند، مربوط به طبقه ممتاز روحانیون، سرداران و تجار و اشراف خواهند بود ولی این آثار از بین رفته در حین شیار دیده شده است. 

سر درب ورودی برج سه گنبد اورمیه

سر درب ورودی برج سه گنبد

 تاریخ بنای برج

بنا به کتیبه سردر ورودی برج که از طرف خانیکوف خوانده و  از طرف موسی پسر ابومنصور ساخته شده است، تاریخ بنای آن چنانکه از جمله‌ی آخر کتیبه سوم خوانده می‌شود: فی شهر محرم ثمانین و خمسمائه – سال ۵۸۰ هجری (۱۱۸۴ میلادی) و مربوط به دوره‌ی سلجوقیان در آذربایجان است.

نکته بسیار جالب در این مقبره، سر در مزین به نقش و نگارهای بدیع و زیبای آن است زیرا با وجود اینکه در آن زمان کاربرد تزئینات کاشی رواج داشته اما در این مقبره کوچکترین اثری از رنگ‌آمیزی دیده نمی‌شود . اما نکته‌ای که تا حدی رفع اعجاب می کند، این است که حروف، خطوط و نقوش هندسی سه گنبد را با سنگ ساخته‌اند، به این دلیل که معماران عادت داشتند بعضی قسمت‌های تزئینی را نسبت به خود بنا متفاوت بسازند. گرچه از تزئینات رنگی استفاده‌ای نشده ولی معمار برای نشان دادن مهارتش از آجر و سنگ‌های درخشان قهوه‌ای بسیار روشن استفاده کرده و تزئینات زیبایی را عرضه داشته که متاسفانه بر اثر بی توجهی، قسمت‌هایی ازاین تزئینات و خطوط بسیار زیبای آن فروریخته و از بین رفته است.

توضیح دیگری هم می‌توان داد و آن این است كه انسان می‌تواند ضمن آنكه از استفاده از رنگ‌ها احترازمی‌كند، در پی سادگی نیز باشد. مردی كه برای پوشاندن یك برج استوانه‌ای توسط گنبد در آن شبستانی مربع تعبیه كرده كه مسقف كردن آن با گنبد محتاج آن بوده كه مجددا آن را به طرح مدور تبدیل كند، می‌توانسته نمای آجری قدیمی را با الزامات شیوه‌های باب روز آشتی دهد و به گونه‌ای عمل كند كه گویی هیچ تغییری روی نداده است. از سویی نمای عمارت، با ابعاد متناسب و تزئینات ظریف خود بسیار زیبا جلوه‌گری می‌كند و این ثابت می‌كند كه در هنر معماری نیز می‌توان بر خلاف معمول عمل كرد و در عین حال اثری جذاب به وجود آورد. در سال‌های اخیر بر اثر توجه به حفظ آثار تاریخی، به تعمیر آن اقدام شده و قسمت‌های خراب شده و ریخته از سنگ‌های نما و بنیان به سبک اصلی مرمت شده است.

نمایش  تزئینات زیبای آجری بنا تزئینات آجری زیبای  بنا 

جزئیات تزئینات بنا

جزئیات تزئینات بنا 

برخی معتقدند كه این بنا به جای آتشكده‌ای از دوره ساسانی احداث گردیده ولی هیچگونه سند معتبر و یا نشانه‌ای دال بر صحت این ادعا وجود ندارد. مهمتر از همه پلان سه گنبد و فونداسیون آن نیز تشابهی با آتشكده‌های دوره ساسانی نداشته و صرف نظر از اظهارات متناقض مورخین می‌توان اظهار نمود این بنا مقبره‌ای است مربوط به دوره سلجوقی، در كتیبه سر در ورودی سه گنبد نیز تاریخ ۵۸۰ هجری قمری كه به خط كوفی نوشته شده، خوانده می‌شود. بنابراین اثر مذكور مربوط به قرن ششم هجری بوده و با سایر مقبره‌های دوره سلجوقی نیز مشابهت دارد.

بطوری كه ذكر شد بنا به فرم استوانه‌ای و ساده ساخته شده تنها قسمت اثر كه دارای تزئینات می‌باشد، ورودی اطاق مقبره است كه با قابسازی بسیار جالب و با نصب سنگ‌های تراش ظریف در گچ موتیفها و كتیبه‌های اطراف سردر ورودی اطاق مقبره را آرایش داده‌اند و این نوع قابسازی و كتیبه‌نویسی ( نصب سنگهای ریز در گچ) در نوع خود بی نظیر است، قسمت داخلی بنا فاقد هر گونه تزئینات می‌باشد. این بنای تاریخی كه هم اكنون در قسمت پرجمعیت شهر و در مجاورت خیابان استاد برزگر قرار گرفته، مطابق متون تاریخی و با توجه به نقشه قدیمی شهر، قبلا در فاصله یك كیلومتری از دیوار حصار دفاعی ارومیه و در نزدیكی دروازه بازار باش قرار گرفته است. با توجه به این كه طبق اظهارات غیرمكتوب، در هنگام خاكبرداری كف اطراف مقبره در سال ۴۸ تا ۵۱ آثار قبوری كشف شده است. این بنا كه در تحت شماره ۲۴۲ جزو آثار تاریخی به ثبت رسیده است. آندره گدار می‌نویسد: «این مقبره به اسلوب گنبدهای مراغه مركب از سكوی سنگی بلندی است حاوی دخمه‌ای كه در بالای آن بنای آجری برآورده‌اند كه شامل اطاق مقبره است. مدخل آن مثل بقعه مدور مراغه و كوی برج محاط در یك قاب پرنقش ونگاری است كه در بدنه استوانه شكل برج تعبیه كرده‌اند.

برج سه گنبد اورمیه

درگاه ورودی در میانه طاق‌نمای مسطحی واقع شده كه قاب مستطیل نامبرده در بالا بر آن احاطه دارد. اما چرا آن را سه گنبد می‌خوانند؟

در بالای دخمه و اطاق مقبره اثر دو گنبد بیشتر نمایان نیست، آیا باید فرض كرد به جای سقف مخروطی شكل كه در آذربایجان در عهد سلجوقیان بر این قبیل ابنیه می‌پوشانیده‌اند، گنبد سومی هم وجود داشته است؟

علی رغم اصطلاح عامه كه آن را سه گنبد خوانده‌اند، باید گفت سومین گنبد، چه این گنبد فقط عبارت از سقفی ساده بوده است. به عبارتی دیگر در داخل این برج دو طاق مجزا از یكدیگر ساخته شده، در روی گنبد اصلی، گنبد كوچكتری ساخته‌اند و از این رو به سه گنبد شهرت یافته است. بعضی در وجه تسمیه‌ی آن به سه گنبد گفته‌اند كه دو بنای دیگر در مجاورت ده چهریق در نزدیكی سلماس وجود داشته كه مجموع این سه بنا را سه گنبد می خوانده‌اند.

برج سه گنبد اورمیه

 آندره گدار، این بنا را در ردیف ابنیه مراغه و بین برج مدور (۵۳۶) هجری و گنبد كبود (۵۳۹ هجری) قرار می‌دهد و می‌نویسد: با وجود اینكه در آن زمان استعمال تزئینات كاشی رواج داشته و در مقبره مومنه خاتون در نخجوان كه در ۵۲۸ ساخته شده كاشی به كار رفته، در این مقبره كمترین اثری از رنگ آمیزی به نظر نمی‌رسد. اما نكته دیگری هست كه رفع استغراب می كند و آن این است كه حروف خطوط و نقوش هندسی سه گنبد را با سنگ ساخته‌اند و این دلیل است كه معماران عادت داشتند بعضی قسمت‌های تزئین شده را نسبت به خود بنا متفاوت بسازند. 

عکس قدیمی از برج سه گنبد اورمیه

عکس قدیمی از برج 

عکس قدیمی از برج

عکس قدیمی از برج 

متشکریم !

با ما در شبکه های اجتماعی همراه باشید

و از آخرین اخبار و دانستنیهای گردشگری مطلع شوید