نخل گردانی، آیینی کهن در سوگ اباعبدالله (ع)

  •  14:48 1395/10/16
  • 17 بازدید
نخل‌گردانی یکی از آیین‌های عزاداری در ایران است که با وسعت زیادی در نقاط مختلف ایران و با تأثیر از شرایط فرهنگی و اقلیمی خاص آن مناطق، به اجرا درمی‌آید. این سنت با مفهوم تشییع پیکر مقدس سیدالشهدا (ع) در روز عاشورا برپا می‌شود. با GMT همراه باشید.
HotelGMT

شیعیان جهان به ویژه شیعیان ایران در نمایش‌های آیینی و دسته‌های عزاداری خود در ایام سوگواری‌های مذهبی، صندوق‌ها، صورت‌ها و دستگاه‌هایی را به شکل محفّه، ضریح، صندوق گور، هودج، عماری، نخل و غیره می‌آرایند و به نام تابوت شهیدان دینی در گذرها و محله‌ها می‌گردانند.

تابوت‌گردانی یا به طور کلی هر شکلی از تابوت مانند نخل، عماری، حجله و شبیه‌گردانی برای مردم دین‌دار به نوعی نماد عزاداری و سوگواری و روشی برای عرض ارادت به ساحت مقدس اهل بیت و افراد درگذشته است.

رسم تابوت‌گردانی به معنای کلی که شامل انواع تابوت‌واره‌ها می‌شود در ایران سابقه‌ای طولانی دارد. در این مقاله ابتدا به تاریخچه‌ی تابوت‌گردانی در ایران و سپس رسم نخل‌گردانی که یکی از انواع تابوت‌واره‌ها است می‌پردازیم.

نخل گردانی

پیشینه‌ی تابوت‌گردانی در ایران

۱. دوره‌ی پیش از اسلام

دوران اساطیری و تاریخی

ساختن تابوت‌های تمثیلی برای شهیدان و آیین حمل آن‌ها در دسته‌های عزا در فرهنگ ایران سابقه‌ای طولانی دارد. نمونه‌ی برجسته‌ی آن آیین سوگواری سالانه‌ی مرگ سیاوش و حمل و گرداندن تابوت او است. بنا بر روایات تاریخی، مردم فرارود (ماوراءالنهر) تا نخستین سده‌های اسلامی، هر ساله در مراسم یادمان سال‌مرگ سیاوش، قهرمان اسطوره‌ای ایران که خون پاکش به ناحق به زمین ریخت، شبیه او را می‌ساختند و در عماری یا محملی می‌گذاشتند و برسرزنان و سینه‌کوبان در شهر می‌گرداندند.

۲. دوره‌ی اسلامی

سده‌های آغازین

رسم نوعی شبیه یا تابوت‌گردانی در میان شیعیان احتمالا هم‌زمان با تشکیل نخستین تجمع‌های شیعی در مجالس سوگ شهیدان دین و راه افتادن دسته‌های زائر مرقد امیرمؤمنان حضرت علی (ع) و امام حسین (ع) رواج یافت. گزارش‌هایی درباره‌ی کاربرد شِعاری (سازوبرگ) مخصوص در میان شیعیان از اوایل سده‌ی پنجم هجری در دست است. ابن جوزی در المنتظم در شرح وقایع سال ۴۲۵ ق می‌نویسد:

شیعیان محله‌ی کرخ بغداد به هنگام رفتن به زیارت مزار امیرمؤمنان و سیدالشهدا (ع)، دستگاه‌های آرایه‌بندی و طلاکاری شده‌ای به نام منجنیق با خود حمل می‌کردند. منجنیق نخستین و قدیمی‌ترین تابوت‌واره‌ی مذهبی شیعیان و مظهری از تابوت حضرت علی (ع) و امام حسین (ع) بوده است.

شباهت تقریبی میان منجنیق شیعیان کرخ و نخل امروزی را هانری رنه دالمانی باستان‌شناس و جهانگرد فرانسوی، با وصفی از نخل نیشابوریان در چند صد سال بعد تایید می‌کند.

عهد صفوی

جهانگردان خارجی که از دوره‌ی صفوی به این سو به ایران آمده‌اند، نخستین شاهدانی هستند که جسته و گریخته از رسم شبیه‌گردانی، حمل  صندوق‌ها، ضریح‌ها و عماری‌های تابوت‌مانند در دسته‌های عزادار گزارش‌هایی در سفرنامه‌های خود داده‌اند.

پیترو دلاواله، جهانگرد ایتالیایی که دو بار شاهد حرکت دسته‌های عزا در دوره‌ی شاه عباس اول در اصفهان بوده است در شرح مراسم عزاداری در سوگ شهادت حضرت علی (ع) در ۲۱ رمضان ۱۰۲۶۶ ق به حمل تابوت‌هایی پوشیده به مخمل سیاه اشاره کرده که دورتادور آنها را عده‌ی زیادی گرفته‌اند و نوحه می‌خوانند. دلاواله این تابوت‌ها را مظهر و نمادی از تابوت حضرت علی (ع) می‌داند. همین نویسنده در وصف مراسم عزاداری عاشورای سال ۱۲۰۷ ق به حمل تابوت‌هایی در دسته‌های عزا اشاره می‌کند.

وصف مراسم حمل تابوت‌واره‌های متعدد در گزارش‌های جهانگردان و سیاحانی چون اولئاریوس و تاورنیه نیز آمده است.

عهد زندیان و قاجاریان

در این دوره که از ۱۱۶۳ ق و زمان جلوس کریم خان زند آغاز می‌شود، سیاحان بیشماری به ایران سفر کرده و از شهرهای مختلف آن دیدن کرده‌اند. بسیاری از این سیاحان همراه با شرح و وصف آداب و رسوم ایرانیان مطالبی هم درباره‌ی سنت‌های مذهبی مردم نوشته و به تابوت یا شبیه‌گردانی اشاره کرده‌اند. ویلیام فرانکلین خاورشناس و افسر ارتش انگلیس که در اواخر دوره‌ی زندیه به سرزمین ایران آمده بود، از آیین سوگواری مردم در ماه محرم در شیراز گزارش‌هایی نوشته است.

جیمز موریه در سفرهایش به ایران، از مشاهداتش درباره‌ی مراسم عزاداری شیعیان ایران و گروهی از شیعیان هنددر شهر تهران و مراسم  تعزیه‌خوانی یا شبیه‌خوانی تهرانی‌ها در دوره‌ی فتحعلی‌شاه گزارش‌هایی ارائه می‌دهد.

هاینریش بروگشن که در زمان ناصرالدین شاه از تعزیه‌داری تهرانیان در محرم ۱۲۷۷ ق دیدن کرده است، در توصیف شبیه‌سازی‌ها به دستگاهی شبیه قبر اشاره می‌کند.

عهد کنونی

در حال حاضر نیز به شیوه‌ی قدیم در نخستین دهه‌ی محرم و دهه‌ی پایانی صفر، به ویژه در روز اربعین حسینی و در برخی شهرها در روز شهادت رسول (ص) و شهادت امام حسن مجتبی (ع) و روز شهادت امیرمؤمنان علی (ع) دسته‌های عزادار سینه‌زن و زنجیرزن راه می‌افتند و طبق سنت‌های شهر و دیار خود نشان‌های مذهبی مانند بیرق، علم، علامت، توغ، جریده و صندوق‌ها و ضریح‌هایی تابوت‌واره را با خود حمل می‌کنند. 

انواع تابوت‌واره

تابوت‌واره‌ها در اقصی نقاط دنیا شکل و شمایل خاصی دارند و با نام‌های متفاوتی شناخته می‌شوند. از میان آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

  • تابوت در میان مسلمانان اندونزی رایج است. شیعیان اندونزی نیز در سوگواری اباعبدالله (ع) تابوت تمثیلی امام حسین (ع) را در  دسته‌های عزاداری می‌گردانند.
  • حجله نوعی تابوت تمثیلی شهید است که آن را به شکل‌های گوناگون می‌سازند. تهرانی‌ها حجله‌ها را معمولا از چوب و به شکل اتاقکی استوانه‌ای و ستون‌دار و با سقف گنبدی می‌سازند. مردم تهران و برخی از شهرهای ایران این تابوت‌واره را حجله‌ی حضرت قاسم (ع) و مردم گیل و دیلم «صالّه» می‌نامند. حجله را در محرم برای سوگ امام حسین (ع) و یا در مرگ کسانی که شهید یا جوان‌مرگ شده‌اند می‌سازند. درقم حجله‌ها را به زیبایی می‌آراستند. دسته‌ها حجله را تا صحن حضرت معصومه (ع) می‌بردند و باز می‌گرداندند.
  • شیدونه تابوت‌واره‌ای چوبی و به شکل مکعب مستطیل است. اهالی خوزستان به ویژه مردم دزفول و شوشتر شیدونه را در دسته‌های  عزاداری با خود حمل می‌کنند.
  • دُغدُغه تابوت‌واره‌ای شبیه به تخت روان است که تا چندی پیش در دسته‌های عزاداری قم در ایام سوگواری امام حسین (ع) و حضرت علی (ع) حمل می‌شد.
  • شش‌گوشه ضریحی چوبی، شش ضلعی و شبیه ضریح شش‌گوشه‌ی مرقد امام حسین (ع) است. شش‌گوشه یکی از تابوت‌های تمثیلی است که در دسته‌های عزاداری در کاشان حمل می‌شود.

نخل گردانی

حجله

نخل گردانی

شیدونه

نخل یکی دیگر از این تابوت‌واره‌ها است که در ادامه به طور مفصل با آن آشنا می‌شویم.

معنای نخل

نخل در لغت به معنای درخت خرما یا خرمابن و مجازا به معنای هر درخت و نیز درختچه‌های مومی و تزیینی است. در تداول عام، نخل کنایه از قد و قامت بالا و نام تابوت‌واره‌ای است که در عزای امام حسین (ع)، به ویژه در روز عاشورا، بر دوش می‌کشند و در دسته‌های عزاداری می‌گردانند. در این گفتار نخل به معنای اصطلاحی آن یعنی تابوت‌واره مورد بحث قرار می‌گیرد.

شکل و ساختمان

این تابوت‌واره اتاقکی چوبی و حجیم و به شکل مکعب‌مستطیل با بامی دوشیبی است. استخوان‌بندی آن بر حسب کوچک یا بزرگ بودنش از چوب‌بستی با یک کف‌بندی از هشت تا بیست‌و‌چند تیر و الوار، چهار تا دوازده ستون چوبی بلند و تنه‌ای از به هم پیوستن تعدادی ترکه، تیرک، دستک و شماری قید و بست تشکیل شده است. دو وجه جلویی و عقبی نخل نیز معمولا چوبی و مشبک هستند.

تیرها یا الوارهای کف‌بند نخل معمولا یک تا یک‌و‌نیم متر بالاتر از پایه‌های ستون‌ها، در طول و عرض کف نخل روی هم سوار و میخکوب شده‌اند. دو سر هر یک از تیرها حدود یک متر از چهار جانب کف دیواره‌ی نخل بیرون آمده و دستگیره‌ی نخل را تشکیل می‌دهند. جبهه‌ی پیش و پس برخی از نخل‌ها جناغی‌شکل، سرونما، با سطحی مشبک و لب کنگره‌ای و برخی دیگر ترکیبی از یک سطح مربع یا مستطیل مشبک در پایین و یک سطح جناغی یا قوسی‌شکل مشبک در بالای آن است. ترکه یا تیرک‌های جانبی تنه‌ی نخل که به شکلی خمیده و کمانی از کف تا خط‌الرأس سقف نخل بالا آمده‌اند، تابع خمیدگی محیط سطح دو جبهه‌ی نخل هستند و به حجم نخل، حالتی برآمده و محدب می‌دهند. نخل را روی زمین یا روی چهارپایه‌ها یا تخت‌هایی چوبی می‌گذارند و به هنگام حرکت دادن و گرداندن آن، سرک بیرون آمده‌ی تیرهای کف‌پوش آن را می‌گیرند و بر دوش می‌گذارند.

نخل گردانی

اصطلاح نخل در فرهنگنامه‌ها

نخل را چون برای عزاداری در محرم می‌بندند و می‌آرایند «نخل محرم» و چون از اسباب عزاداری ویژه‌ی عاشوای حسینی است و در روز عاشورا آن را بلند می‌کنند و می‌گردانند «نخل عاشورا» نامیده‌اند. به سبب کاربرد نخل در مراسم سوگ شهیدان دین و مرگ جوانان ناکام و به هنگام مراسم عزا و ماتم، آن را «نخل عزا» و «نخل ماتم» هم نامیده‌اند.

در فرهنگنامه‌های فارسی در سبب نام‌گذاری نخل بر این دستگاه، توضیح‌های گوناگونی آمده است. مثلا مولف فرهنگ «نظام» نخل را شبیه تابوت امام حسین (ع) دانسته و نوشته است که چون این تابوت را شبیه درخت خرما می‌ساخته‌اند، آن را نخل نامیده‌اند. همچنین می‌نویسد: «گاهی برای مرده‌ی جوان هم تابوت را شبیه به نخل مذکور می‌سازند» و این بیت را شاهد گفته‌ی خود می‌آورد:

«کشته‌ی عشقم و آن نیست که در شهر کسی

نخل تابوت مرا بیند و شیون نکند»

احتمالا چون در قدیم این تابوت‌واره را از چوب درخت خرما که چوبی نرم است و قابلیت انعطاف زیاد دارد و بدنه و جبهه‌های پیش و پس آن را از شاخه‌های این درخت که حالتی خمیده و کمانی دارد می‌ساختند، به نخل شهرت یافت. همچنین می‌توان احتمال داد که این تابوت‌واره به سبب تقدس و حرمت نخل (درخت خرما) در فرهنگ ایران و میان‌رودان، نخل نامیده شده است.

به تدریج با کاربرد نخل در مراسم ماتم و عزای شهیدان کربلا اصطلاح‌های نخل تابوت، نخل شهیدان، نخل عزا، نخل ماتم و نخل عاشورا در فرهنگ مذهبی مردم ایران متداول شد.

نخل گردانی

نخل‌بندی یا نخل‌آرایی

نخل را در نخستین دهه‌ی محرم و بیشتر در دو سه روز پیش از تاسوعا می‌بندند. بستن و آرایش نخل یک تا چند روز طول می‌کشد. طول زمان نخل‌آرایی بستگی به کوچک و بزرگ بودن نخل، مقدار اشیاء و لوازم تزیینی و نوع و شکل آذین‌بندی دارد. نخل‌های ساده و کوچک را یک روزه و نخل‌های بزرگ و پرتزیین را چند روزه و معمولا از پنجم تا نهم محرم، سیاه‌پوش و آذین‌بندی می‌کنند. کسی که نخل را می‌بندد و تزیین می‌کند از کارآزمودگی و مهارت فراوانی برخوردار است. این فرد را اصطلاحا نخل‌بند، نخل‌پیوند، نخل‌آرا و در بسیاری از مناطق ایران بابا یا بابای نخل یا نخلی می‌نامند.

نخل گردانی

چند نفر به نخل‌بند در سیاه‌پوش کردن و آذین بستن نخل کمک می‌کنند. نخل‌بندان و دستیاران آن‌ها نخل‌های محله یا شهر خود را به قصد تبرک می‌بندند و تزیین می‌کنند. در برخی از نقاط ایران مانند ابیانه، کار نخل‌آرایی و نگهداری اشیای تزیینی نخل اختصاص به یک خانواده‌ی معین دارد و این افتخار نسل اندر نسل از پدر به پسر رسیده است. آینه و آذین‌بندی نخل از چند صد سال پیش در ایران معمول بوده است. در فرهنگ نظام در چگونگی آرایش نخل آمده است: «نخل را که از چوب می‌سازند با انواع شال‌های ابریشمین رنگارنگ و پارچه‌های قیمتی و آیینه و چراغ و غیره آرایش می‌دهند و به گل و سبزه می‌آرایند.»

نخل گردانی

برای بستن نخل ابتدا همه‌ی سطح بدنه‌ی آن را با پارچه‌های سیاه، سبز، شال و ترمه می‌پوشانند، روی پوشش نخل را به خصوص پوشش دو جبه‌ی پیش و پس آن را با شاخه‌های گل، شمشاد، آینه و زیورهای گوناگون آذین‌بندی می‌کنند. چند قبضه جنگ‌افزار سرد مانند شمشیر، سپر، کلاهخود، چند فانوس و چراغ لاله یا شمع و چند بیرق کوچک و بزرگ نیز روی پوشش نخل نصب می‌کنند و به آن چند شمایل از ائمه می‌آویزند. گاهی روی نخل یک دستار سبز، شال کمر و ردایی به نشانه‌ی لباس امام می‌گذارند. برای دور کردن چشم بد از نخل بر آن نظرقربانی و چهل بسم‌الله می‌آویزند. زنگی هم از سقف آن آویزان می‌کنند. به هنگام حمل نخل زنگ را به صدا در می‌آورند تا نخل‌کشان و افراد دسته با شنیدن صدای زنگ صلوات بفرستند.

نخل گردانی

آداب نخل‌گردانی

روز عاشورا نخل آذین شده را بلند می‌کنند و با آداب خاصی می‌گردانند. در برخی مناطق ایران نخل را در حسینیه‌ها یا میدان‌های شهر و روستا و در برخی مناطق دیگر در گذرها و محله‌های شهر می‌گردانند. در حسینیه‌ها یا میدان‌ها نخل را چندین نوبت با فاصله‌ی زمانی متفاوت و در هر نوبت بین یک تا سه بار در طول و عرض حسینیه یا میدان یا در گرداگرد آن‌ها حرکت می‌دهند. در بیرون از حسینیه و میدان، نخل را همراه با دسته‌های زنجیرزن و سینه‌زن در گذرگاه‌های محله می‌برند و گاهی به زیارتگاه یا امامزاده‌ی محله یا به محل مجلس عزاداری و روضه‌خوانی یا به منزل روحانی و مجتهد بزرگ شهر و روستا حمل می‌کنند.

نخل گردانی

برای بلند کردن نخل، مردانی جوان و تنومند به زیر آن می‌روند؛ دستگیره‌های چهار جانب آن را می‌گیرند و «یا حسین» گویان بلند می‌کنند؛ سرک دستگیره‌ها را روی بالشتک‌های پارچه‌ای که بر سرشانه‌های خود قرار داده‌اند می‌گذارند. تعداد نخل‌کشان به ابعاد و وزن نخل بستگی دارد. نخل را بی سرنشین یا با سرنشین بلند می‌کنند و می‌گردانند. در برخی مناطق یک مرد سیاه‌پوش روی چوب‌بست جبهه‌ی جلویی نخل می‌نشیند و نخل‌کشان را در حمل نخل راهنمایی می‌کند. در برخی مناطق هم یک یا دو سیاه پوش در هر دو جبهه‌ی جلو و عقب نخل می‌نشینند و در تمام مسیر حرکت نخل، قرآن و چاووشی می‌خوانند و سنج می‌زنند. گاهی سنج‌زنان همراه با علم‌کشان و بیرق‌داران دسته در جلوی دسته‌ی نخل‌گردانان حرکت می‌کنند و سنج می‌نوازند و راهنمای نخل‌کشان نیز چند گام پیش‌تر از نخل حرکت می‌کند و راه گذر در مسیر تعیین شده و مرسوم را به آنها نشان می‌دهد و حرکتشان را در حمل نخل تنظیم می‌کند.

نخل گردانی

راهنما یا سردسته در گذرگاه‌هایی ویژه برای نوحه‌خوانی و استراحت یا تعویض نخل‌کشان به حاملان نخل فرمان ایست می‌دهد. نخل‌کشان در این ایستگاه‌ها نخل را روی زمین یا چهارپایه‌های مخصوص می‌گذارند و به استراحت و شنیدن نوحه و نوشیدن شربت و آب و چای می‌پردازند. در این توقف‌گاه‌ها گاهی گروهی تازه‌نفس جای نخل‌کشان خسته را می‌گیرند و حاجت‌مندان به نخل دخیل می‌بندند و نذورات و خیرات خود را به متولیان مخصوص نخل می‌دهند یا میان نخل‌گردانان حسینی پخش می‌کنند.

در غروب عاشورا و پس از پایان آیین شام غریبان نخل را به جایگاه اولیه‌ی خود در حسینیه یا میدان باز می‌گردانند. در این هنگام نخل‌بند یا متولی نخل، اشیاء تزیینی نخل را باز می‌کند و در صندوقی می‌گذارد و به خانه‌ی خود می‌برد و تا محرم سال دیگر محفوظ نگه می‌دارد.

نخل گردانی

تقسیم کار

از قدیم در آیین نخل‌گردانی نوعی تقسیم کار برای برخی خاندان‌های قدیمی محله‌های شهر یا روستا برقرار بوده است. مردم بنا بر میثاق‌های سنتی میان پدران و نیاکان خود، وظایف مربوط به نخل‌بندی و نخل‌گردانی در هر محل را مختص خانواده‌های مشخص و معینی از محل می‌دانستند. مثلا نگهداری اسباب و زیورهای نخل، کار نخل‌بندی و نخل‌آرایی، روی نخل نشستن و راهنمایی نخل‌کشان، گرفتن هر یک از دستگیره‌ها و سردوش گذاشتن پایه‌های نخل، جمع‌آوری نذورات و خیرات و غیره به خانواده‌های مشخصی اختصاص داشت.

نخل گردانی

مردم دیگر محله و روستا فقط با رضایت و کسب اجازه از این افراد می‌توانستند بخشی از این وظایف را بر عهده بگیرند یا با آنها همکاری کنند. این وظایف نسل به نسل در خانواده‌های مختلف تا به امروز رسیده است.

هر نخل، بابایی داشت که مسئول حفظ و حراست نخل و اسباب و زیورهای آن بود. در برخی مناطق مانند کاشان، نخل را به نام بابای آن نیز می‌شناختند. بابا در میان مردم مذهبی و متدین از منزلت خاصی برخوردار بود و او را خدمت‌گزار راستین امام حسین (ع) و اهل بیت می‌دانستند و به او احترام می‌گذاشتند.


متشکریم !

با ما در شبکه های اجتماعی همراه باشید

و از آخرین اخبار و دانستنیهای گردشگری مطلع شوید